روان درمانی کودکان

بسیاری از مشکلات رفتاری یا فاکتورهای سلامت روان در کودکان و نوجوانان سبب ایجاد تعارضاتی می‌گردد که آن‌ها را از داشتن یک زندگی شاد و موفق بازمی‌دارد. درمانگران حوزه سلامت روان با ارائه راه‌کارهایی به این کودکان کمک می‌کنند تا آن‌ها بتوانند رفتار خود را مدیریت نمایند و مهارت‌های زندگی صحیح را بیاموزند. بنابراین می‌توان گفت هدف از روان درمانی کودکان ایجاد عملکرد مثبت کودکان و نوجوانان در جامعه، خانه و مدرسه به‌حساب می‌آید. انجام تکنیک‌های رفتار درمانی کودکان توسط درمانگران باتجربه در همین راستا می‌تواند سبب تقویت رفتارهای مثبت در کودکان و حذف عملکردهای نامطلوب در آن‌ها می‌گردد.

در این مطلب و در ادامه همین موضوعات قصد داریم درخصوص روان‌ درمان کودکان مطالب مفیدی را به شما ارائه دهیم، پس اگر در حوزه مباحث روانشناسی درحال فعالیت هستید یا کودکانی با رفتارها و عملکردهای ناسازگارانه دارید، ادامه مطلب را ازدست ندهید.

روان درمانی کودکان چیست و برای کدام بیماران روش کاربردی خواهد بود؟

کودکان و نوجوانان به دلایل مختلفی همچون مشکلات و اختلافات خانوادگی، تولد فرزند دوم، اتفاقات ناگوار و تلخ، ازدست دادن والدین به‌صورت ناگهانی، طلاق و جدایی پدر و مادر و… دچار مشکلاتی می‌گردند که به سلامت روان آن‌ها آسیب می‌زند. کودک درمانی یا روان‌درمانی کودکان شاخه‌ای از روان درمانی در علم روانشناسی است که بر نیازها و مشکلات این کودکان تمرکز می‌کند و تلاش دارد تا این تعارضات را حل نماید. جلسات درمانی کودکان زمانی موفق خواهد بود که تکنیک‌های درمانی براساس سن و نیاز کودک انتخاب و اجرا گردند، چراکه انجام شیوه‌های درمانی به سبک بزرگسالان برای کودکان سبب می‌گردد آن‌ها همکاری نکنند و خیلی زود خسته شوند و از بیان مشکل اصلی خود طفره روند. روان درمانگران کودک با انجام تکنیک‌هایی مانند بازی، نقاشی و… به‌صورت غیرمستقیم مشکلات کودکان را بررسی می‌کنند.

این درمانگران جهت تکمیل اطلاعات خود گاهی آزمون‌هایی از کودکان می‌گیرند و یا با والدین آن‌ها به مصاحبه می‌پردازند. کودکانی که به مشکلاتی ازقبیل جویدن ناخن، پرخاش، اضطراب، پرخوری، کم‌اشتهایی عصبی، لجبازی، کم‌توجهی، بلوغ زودرس، هرزه‌خواری، ترس، نافرمانی و… دچار هستند توسط درمانگران کودک می‌توانند تحت درمان قرار گیرند. روانشناسان حوزه سلامت روان می‌توانند با انجام راه‌کارهای شناختی رفتاری مشکلات کودکان را پس‌از بررسی، درمان و پیگیری نمایند. این درمانگران درمان‌های تخصصی و ارزیابی عملکردها و رفتارهای کودکان را از سنین ۳ سالگی تا نوجوانی انجام می‌دهند و مشکلات رفتاری آن‌ها را در خانه، جامعه و مدرسه برطرف می‌نمایند.

روانشناسان ارجمند و اساتید گرامی جهت کسب اطلاعات بیشتر در زمینه درمان مشکلات و اختلالات کودکان می‌توانند «پکیج پرورش کودک سالم از تولد تا نوجوانی» را از بنیاد روانکال تهیه نمایند. این پکیج شامل مباحث آموزش‌ روانشناسی در زمینه چگونگی پرورش کودک دکتر هلاکویی، مجموعه پرورش کودک دکتر مجد، بررسی و تقویت هوش کودکان در سنین مختلف توسط والدین، بازی‌های مناسب کودکان و… می‌شود. این مجموعه که هم‌اکنون در وب‌سایت بنیاد روانکال در دسترس همگان قرار دارد اطلاعات کاملی در زمینه پرورش کودکان سالم در اختیار علاقمندان قرار می‌دهد.  

چگونه روان درمانی کودکان بر سلامت روان مراجعین تأثیر می‌گذارد؟

روان‌درمانی کودکان یکی از مهمترین شاخه‌های حوزه سلامت روان به‌حساب می‌آید؛ چراکه مشکلات عاطفی اغلب مانع از رشد صحیح کودک می‌گردد و ازطرفی او این مشکلات را به‌صورت رفتارهای ناسازگارانه در مدرسه یا خانه از خود بروز می‌دهد. اضطراب، غم، افسردگی و… ازجمله اختلالاتی هستند که در اثر عدم توجه به ناسازگاری‌های کودکان رخ می‌دهند و بر عملکرد رفتاری آن‌ها تأثیر می‌گذارند. روانشناسان و درمانگران کودک افرادی هستند که به جهت ارزیابی رفتار کودکان و نوجوانان طیف وسیعی از آن‌ها و خانواده‌های آن‌ها را مورد بررسی قرار داده‌اند و با این افراد در ارتباط هستند. این درمانگران با استفاده از روش‌های متفاوتی ازجمله صحبت کردن، بازی و نقاشی با کودکان و مصاحبه با خانواده‌های آن‌ها کمک می‌کنند تا مشکلات این دسته از بیماران شناسایی شوند، درمانگران به‌جهت اصلاح رفتار این کودکان و ایجاد تغییرات مثبت در آن‌ها راه‌کارهایی نیز ارائه می‌دهند.

 انواع مختلفی از تکنیک‌ها و رویکردهای روان درمانی کودکان در بین درمانگران مورد استفاده قرار می‌گیرد  که هرکدام به شیوه‌های مختلفی بر عملکرد آن‌ها تأثیر می‌گذارند. همچنین درمانگران حوزه سلامت روان کودکان گاهی با تلفیق و ترکیب برخی از تکنیک‌های درمانی اقدام به حل مشکلات و اختلالات کودکان می‌نمایند. ازطرفی استفاده از دارو همزمان با انجام جلسات روان‌درمانی در برخی از بیماران این رده سنی، به بهبودی هرچه بهتر آن‌ها کمک فراوانی می‌کنند. همچنین صحبت کردن درمانگران حوزه کودکان به این دسته از افراد کمک می‌کند تا آن‌ها بتوانند افکار و احساسات آشفته خود را با درمانگر درمیان بگذارند و درمورد تجربیات تلخ خود سخن بگویند. این فرآیند به کودکان و نوجوانان کمک می‌کند تا با درک تجربه و عملکردها و شناسایی پتانسیل‌های خود تعاملات سازنده و مفیدی با خانواده، مدرسه و اجتماع برقرار نمایند.

روش‌شناسی در روان درمانی کودکان و سبک‌های اصلی آن

کودکان نسبت به یکدیگر احساسات متفاوتی را تجربه می‌کنند و مشکلات خود را  نظر عاطفی یا اختلالات خلقی، خوابی یا اجتماعی از خود بروز می‌دهند. درمانگران حوزه سلامت روان باتوجه به نیازهای منحصربه‌فرد هر کودک شیوه‌های تخصصی خاصی را جهت برقراری ارتباط به‌کار می‌بندند. باتوجه به اینکه دامنه مشکلات کودکان در حوزه روان‌ درمانی کودکان بسیار گسترده است و مشکلاتی ازقبیل اضطراب، وسواس، اختلالات رفتاری، افسردگی و… در هرکدام از آن‌ها به نوعی بروز می‌یابد، تکنیک‌های درمانی مختلفی برای رهایی آن‌ها از آسیب‌های وارده باید به‌کار گرفته شود.

روانشناسان حوزه سلامت روان کودکان تلاش می‌کنند تا با به‌کارگیری یک تکنیک خاص یا ترکیب چند تکنیک راه‌حل‌های مؤثری به کودک و خانواده او ارائه دهند تا عملکردهای ناسازگارانه کودک به رفتارهای مثبت و سازنده تبدیل گردد. تکنیک‌های اصلی که براساس آن درمانگران می‌توانند به کیفیت زندگی کودکان یا نوجوانان بیافزایند به پنج دسته کلی تقسیم می‌شوند که در ادامه آن‌ها را بررسی می‌نماییم. قبل از آن لازم است «ابر پکیج الماس» را به متخصصین حوزه سلامت روان و اساتید گرامی معرفی نماییم، این پکیج مباحث مهم آموزش روانشناسی را شامل می‌شود و می‌تواند منبع کامل و جامعی برای مطالعه اساتید گرانقدر محسوب شود.  

روانکاوی و درمان‌های روان‌پویشی

روان‌درمانی پویشی نوعی صحبت درمانی یا «تاک تراپی» است که طی آن درمانگر درخصوص مشکلاتی که کودک را آزرده کرده است صحبت می‌کند. درمانگران این رویکرد بر تغییر رفتارها، افکار و احساسات مشکل‌ساز کودکان تمرکز می‌کنند و با صحبت درخصوص آن‌ها ریشه و انگیزه این رفتارها را کشف می‌نمایند. در این فرآیند درمانی که با تعامل و ارتباط دوطرفه درمانگر و درمانجو انجام می‌پذیرد، کودک یا نوجوان انگیزه‌های ناخودآگاه خود را که بر طرز فکر و عملکرد و احساسات وی اثر می‌گذارد را شناسایی می‌کند و یاد می‌گیرد هیجانات خود را چگونه به شکل سازگارانه‌تری بروز دهد. این تکنیک درمانی در درمان اختلالاتی مانند اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس‌از سانحه، اختلال اضطراب اجتماعی و مشکلات بین فردی در کودکان و نوجوانان بسیار مؤثر است.

رفتار درمانی

گاهی اختلالاتی که در کودکان مشاهده می‌گردد مربوط به مشکلاتی نظیر بیش‌فعالی و عدم تمرکز کافی در آن‌ها می‌شود. در این شرایط روانشناسان حوزه کودکان انجام تکنیک‌های رفتار درمانی را پیشنهاد می‌دهند. براساس مطالعات انجام شده، رفتاردرمانی به اندازه دارو درمانی در بهبود مشکلات کودکان مفید است، چراکه این سبک درمانی بر نقش یادگیری در ایجاد رفتارهای عادی و غیرعادی تمرکز دارد.

در فرآیند این تکنیک درمانی برخی درمانگران از شیوه بازی درمانی بهره‌ می‌برند، زیرا در حین انجام بازی درمانگر می‌تواند با صحبت با کودک از تجربیات و احساسات او آگاه شود. انجام این رویکرد درمانی در پروسه روان‌ درمانی کودکان، زمانی مؤثر است که نکات مهم زیر رعایت گردند:

• برنامه روزانه کودک مانند ساعت خواب، ساعت بیدار شدن، زمان غذا خوردن، زمان رفتن به مدرسه و… منظم باشد.
• عوامل و دلایلی که سبب برهم خوردن حواس کودک می‌شود از زندگی او حذف شوند، به‌عنوان مثال بازی با رایانه یا موبایل، شنیدن موسیقی با صدای بلند، ورود به اماکن شلوغ و… از برنامه روزانه کودک حذف گردد.
• درنظر گرفتن مکانی مشخص برای وسایل شخصی و مدرسه کودک.
• دادن پاداش‌هایی مانند استفاده از کلام مثبت، آغوش گرم یا جوایز کوچک در قبال مشاهده رفتار خوب کودک.
• تعیین اهداف کوچک و قابل دسترس.
•  آموزش مسئولیت‌پذیری به کودک و تهیه چک لیست برای پیگیری پیشرفت او در مسئولیت‌هایش.
• برقراری ارتباط دوستانه با کودک و اجتناب از تنبیه بدنی.

شناخت درمانی

رفتار درمانی شناختی، تکنیکی از درمان به‌حساب می‌آید که درمانگران حوزه سلامت روان برای بیماران بزرگسال و کودک مورد استفاده قرار می‌دهند. این شیوه درمانی بر چگونگی تأثیر افکار و احساسات بر رفتار تمرکز دارد. درمانگران رویکرد شناخت درمانی به کودکان کمک می‌کنند تا الگوهای مخرب را با الکوهای سازنده جایگزین کنند. به‌این ترتیب کودکان ازطریق نقش آفرینی می‌توانند شیوه‌های جدیدی جهت مدیریت موقعیت‌ها استرس‌زا بیاموزند. رفتار درمانی شناختی که کاربرد عملی در زندگی روزمره کودکان دارد، به کودکان کمک می‌کند منفی یا مخرب بودن الگوهای فکر خود را درک کنند و آن‌ها را با الگوهای مثبت جایگزین نمایند.

این شیوه درمان استراتژی‌های واقع‌گرایانه را جهت بهبود زندگی کودک به او ارائه می‌دهد. به‌این ترتیب کودکان می‌توانند رفتارهایی مانند افکار منفی و خودشکن، رفتار تکانشگری، خلق‌وخوی مبارزه طلبی و کج خلقی‌ها را کنترل کنند و آن‌ها را با روش‌هایی مانند بهبود تصویر از خود، مکانیسم‌های جدید مقابله‌ای، مهارت حل مسئله و خویشتن‌داری واکنش‌های منفی را جایگزین کنند. اساتید گرامی و روانشناسان عزیز می‌توانند «پکیج اجرای تکنیک‌های مصاحبه شناختی رفتاری از دکتر مایکنبوم» را از بنیاد روانکال تهیه نمایند. این پکیج که به اصول شناخت درمانی پرداخته است، برای درمانگران حوزه سلامت روان بسیار مفید محسوب می‌شود.   

درمان انسان‌گرایانه

کودکانی که دچار اضطراب یا ترس شده‌اند یا عزت‌نفس پایینی دارند، با کمک رویکرد انسان‌گرایانه می‌توانند به سمت بهبودی هدایت شوند. درمان انسان‌گرایانه که رویکردی روانشناختی زیستی شناخته شده است، شیوه‌ درمانی نسبتاً جدیدی در علم روانشناسی به‌حساب می‌آید. فرض اصلی این تکنیک درمانی این است که انسان باید برای دست‌یابی به رفاه روانی به نیازهای ذاتی خود دسترسی پیدا نماید. این تکنیک درمانی به روش‌هایی مانند درمان مراجع‌محور، روان درمانی، واقعیت درمانی، درمان متمرکز بر راه‌حل و روان تحلیل‌گری نوع ارتباطات، رفتار ناسازگارانه و احساسات منفی کودک شناسایی می‌گردد و تغییر می‌یابد. درحقیقت این تکنیک بر پتانسیل وجودی کودک تمرکز می‌کند و به او کمک می‌کند تا رفتار سازگارانه و مثبت را درپیش گیرد.

رفتار درمانی دیالکتیک

DBT یا رفتار درمانی دیالکتیک که معمولاً در درمان بیماران مبتلا به اختلال شخصیت مرزی مورد استفاده قرار می‌گیرد، در درمان نوجوانانی که دچار افکار مخرب، احساسات مزمن خودکشی و رفتارهای خودآزاری شده‌اند کاربرد دارد. همچنین کودکان یا نوجوانانی که با اختلالات پرخوری (خوردن بیش‌ازحد)، افسردگی، اضطراب و PTSD درگیر هستند نیز با کمک تکنیک دیالکتیک قابل بهبودی هستند. درمانگران این رویکرد درمانی به کودکان یا نوجوانان تحت درمان خود کمک می‌کنند تا یاد بگیرند چگونه مسئولیت مشکلات خود را برعهده بگیرند.

همچنین درمانگران DBT به این افراد آموزش می‌دهند تا با موقعیت‌های استرس‌زا و احساسات منفی خود برخورد مناسبی داشته باشد. درمانگران در این جلسات درمانی برای رسیدن به اهداف خود مهارت‌هایی مانند ذهن آگاهی را با رویکرد دیالکتیک ترکیب می‌کنند و به‌این ترتیب به کودکان یا نوجوانان می‌آموزند تا چگونه احساسات و عواطف خود را مدیریت نمایند. درنتیجه این مراجعین می‌توانند پریشانی‌های خود را کاهش دهند، ازخود حمایت‌کنند و با احترام به خود روابط سالم‌تری برقرار نمایند.

انواع فرعی روان درمانی کودکان

برقراری ارتباط با کودکان و نوجوانان گاهی بسیار دشوار است، درنتیجه درمانگران حوزه سلامت روان کودکان باید از مهارت‌های ارتباطی مناسبی برخوردار باشند. ازطرفی روان‌ درمانی کودکان یک راه‌حل سریع و زودبازده به‌حساب نمی‌آید؛ این رویکرد درمانی که فرآیندی پیچیده و غنی است با گذشت زمان و به‌کارگیری راه‌حل‌های جانبی و فرعی در کنار تکنیک‌های اصلی می‌تواند علائم اختلالات کودکان را کاهش دهد و کیفیت زندگی این بیماران را افزایش دهد. در ادامه این مطلب قصد داریم راه‌ها و انواع فرعی روان‌ درمانی کودکان را مورد بررسی قرار دهیم.

قبل از پرداختن به این موضوع لازم است «ابر پکیج الماس» را خدمت روانشناسان ارجمند و اساتید این حوزه معرفی نماییم. این پکیج تمام مباحث حوزه آموزش روانشناسی را دربر گرفته است و مطالعه و بررسی آن اطلاعات عمیقی در اختیار علاقمندان قرار می‌دهد. پکیج الماس هم‌اکنون در وب‌سایت بنیاد روانکال در دسترس همگان قرار دارد.

آموزش مهارت‌های اجتماعی

یکی از راه‌حل‌های کمک‌کننده و تسریع‌بخش در رویکرد روان درمانی کودکان، آموزش برخورد و رفتار صحیح این رده سنی در موقعیت‌های اجتماعی است که به‌صورت روزمره با آن‌ها درگیر می‌شوند. برخی از کودکان در حفظ مکالمه، روش صحیح دوست‌یابی و برقراری ارتباط چشمی کاملاً طبیعی رفتار می‌کنند؛ اما برخی دیگر از کودکان ممکن است در این زمینه‌ها احتیاج به کمک داشته باشند. کودکانی که از اختلالات طیف اوتیسم رنج می‌برند، در برقراری روابط مثبت اجتماعی دچار ضعف هستند. درمان به این شیوه می‌تواند به این کودکان کمک کند تا مهارت‌های اجتماعی را فرابگیرند و استقلال خود را به‌دست آورند.

خانواده درمانی

تکنیک خانواده درمانی در جلسات روان‌درمانی کودکان علاوه‌بر کمک به کودکان، به اعضای خانواده نیز کمک می‌کند تا با مشکلات، روحیات، افکار و احساسات کودک خود آشنا شوند. بنابراین اعضای خانواده می‌توانند در این جلسات درمانی راه‌های حمایت از کودک خود را آموزش ببینند. خانواده درمانی شیوه مفیدی در حل تعارضات نوجوانان و کودکان به‌حساب می‌آید، چراکه اعضای خانواده در یک محیط امن درخصوص اختلاف نظرهای خود با یکدیگر بحث می‌کنند و به‌این ترتیب مهارت‌های ارتباط مؤثر فرزندان بهبود بخشیده می‌شود و کودکان با تکنیک‌های حل مسئله آشنا می‌شوند.

تکنیک‌های آرامش‌بخش

تکنیک‌های آرامش‌بخش معمولاً همراه با رویکردهای اصلی روان درمانی کودکان توسط درمانگران مورد استفاده قرار می‌گیرد. این شیوه که شامل تکنیک‌های تنفس عمیق، تمرکز حواس، آرامش عضلانی، تصویرسازی هدایت‌شده و مدیتیشن می‌شود، به کودکان و نوجوانان کمک می‌کند تا علاوه‌بر کسب آرامش بتوانند احساسات قوی خود را تنظیم نمایند و در موقعیت‌های دشوار بتوانند رفتار خود را مدیریت نمایند.

در کنار تکنیک‌های آرامش‌بخش مهارت‌های TIPP که مخفف دما، ورزش شدید، تنفس سریع و آرامش عضلانی می‌شود نیز توسط درمانگر به مراجعین آموزش داده می‌شود. این تکنیک‌ها در راستای مدیریت رفتار و احساسات آن‌ها بسیار کمک‌کننده و تسریع‌بخش محسوب می‌شود. به‌طورکلی این تکنیک‌ها به کودکان کمک می‌کند تا بر مشکلاتی مانند اضطراب، استرس، بی‌خوابی، تروما، عصبانیت‌های شدید و … بتوانند غلبه کنند.

درمان حمایتی

تکنیک درمان حمایتی به کودکان و نوجوانان تحت درمان کمک می‌کند تا عزت‌نفس و اتکا به خود را با اقدامات حمایتی درمانگر بهبود بخشند. این شیوه درمانی زمانی اثربخش است که اعتمادی بین درمانگر و مراجع ایجاد شود تا رفتارهای حمایت‌گرانه مانند تأیید و تشویق آرامش بخش باشد. در این جلسات درمانی اغلب درمانگر با دقت به حرف‌های مراجع گوش می‌کند و بر همدلی با او تمرکز می‌کند. این تکنیک درمانی که شامل حمایت مثبت از کودک یا نوجوان است، اغلب با تکنیک‌های دیگر ترکیب و مورد استفاده قرار می‌گیرد. کودکان مضطرب و افسرده با کمک درمان حمایتی در کنار تکنیک‌های دیگر روان‌درمانی کودکان سریع‌تر به بهبودی دست می‌یابند.

علل تفاوت سبک‌ها و بهترین‌های در حوزه تخصصی روان درمانی کودکان

مسلماً برای هر پدر و مادری داشتن مشکلات و اختلالات رفتاری فرزند، سخت و ترسناک است؛ حتی گاهی اوقات والدین با اطلاع از نوع مشکلات فرزندشان ممکن است غافلگیر شوند و دچار استرس و اضطراب گردند. در این شرایط اغلب والدین خود را سرزنش می‌کنند که زمانی می‌توانستند کاری مفید برای فرزند خود انجام دهند اما غفلت کردند. درحقیقت بروز مشکلات رفتاری یا اختلالات روانی در کودکان تقصیر والدین نیست، اما اقدام به‌موقع و انتخاب درمانگر ماهر برای درمان فرزندان می‌تواند نقش مهم و کلیدی در ایجاد کیفیت زندگی این کودکان داشته باشد.

اما سؤال اصلی که در این مرحله مطرح می‌شود این است که چه نوع درمانی برای کودکان و نوجوانان می‌تواند مفید و کارگشا باشد. چراکه درصورت انتخاب اشتباه تکنیک درمانی و عدم مهارت درمانگر ممکن است اختلالات عاطفی و رفتاری کودک یا نوجوان برطرف نگردد و زمینه را برای ایجاد مشکلات عمیق‌تر و شدیدتر فراهم نماید. در این شرایط سلامت روان بیماران به خطر می‌افتد و در ادامه کل خانواده نیز دچار تعارضات فراوانی می‌گردد. بنابراین انتخاب درمانگر باتجربه در ایجاد بهبودی کامل کودکان و نوجوانان بسیار اهمیت دارد؛ یک درمانگر باتجربه و ماهر می‌داند کدام شیوه درمانی را انتخاب کند تا برای اهداف درمانی مراجع‌کننده مناسب باشد.

به همین علت است که سبک‌های روان درمانی کودکان متنوع است، این تنوع تکنیک‌ها و سبک‌ها به درمانگران این امکان را می‌دهد تا مناسب‌ترین شیوه درمانی را که می‌تواند بهترین نوع درمان برای مراجع‌کننده آن‌ها باشد انتخاب و اجرا کنند و درنهایت به موفقیت دست‌یابند. اساتید گرامی و روانشناسان محترم می‌توانند با تهیه «پکیج روانشناسی کودک و خانواده» از بنیاد روانکال اطلاعات جامع و مفیدی در زمینه راه‌حل‌های انواع مشکلات کودکان کسب نمایند.

روش‌های تشخیص در روان درمانی کودکان

تشخیص نوع اختلال رفتاری یا روانی هر کودک با کودک دیگر متفاوت است، بیماری روانی یا اختلال سلامت روان در کودکان به‌عنوان الگو یا تغییراتی در رفتار، احساسات و تفکر آن‌ها می‌تواند سبب ایجاد پریشانی‌ها و اختلال در عملکرد طبیعی و نرمال آن‌ها باشد. وجود مشکلات و تعارضات در سلامت روان یک کودک می‌تواند بر مهارت‌های اجتماعی آن‌ها، تنظیم احساسات متناسب با سن، شیوه تفکر و رفتارهای کودکان تأثیر بگذارد. این مشکلات روحی و عاطفی علاوه‌بر پیامدهای گفته شده سبب پریشانی کودک و اختلال در توانایی‌های او در خانه، مدرسه و اجتماع می‌گردد.

شیوه تشخیص نوع اختلال در کودکان و نوجوانان باتوجه به نوع مشکل هرکدام می‌تواند متفاوت باشد؛ نکته مهم و قابل بررسی در اینجا این است که تشخیص این نوع تعارضات در کودکان بسیار دشوار است، چراکه رشد نرمال و طبیعی کودکان فرآیندی است که دائماً درحال تغییر و تحول است. بنابراین علائم اختلالات در کودکان باتوجه به سن آن‌ها تغییر می‌کند و ممکن است کودکی نتواند نوع احساس خود را شرح دهد یا دلیلی بر رفتار خود بیان نماید. درنتیجه بهتر است والدین درصورت مشاهده هرگونه مشکل تا ناسازگاری در رفتار فرزند خود ازهرگونه برچسب‌زدن‌های نادرست و ناآگاهانه خودداری نمایند و به درمانگر ماهر و باتجربه مراجعه کنند.

بهترین و مؤثرترین شیوه‌ای که درمانگران این حوزه می‌توانند به‌کار گیرند تا نوع اختلال و مشکل کودکان را تشخیص دهند، راه‌حل بازی درمانی یا نقاشی به‌حساب می‌آید. این روش تشخیص به درمانگر کمک می‌کند تا درحین بازی سؤالات کلیدی مطرح نماید و از پاسخ آن‌ها مشکل و نوع اختلال کودک را شناسایی کند، همچنین درمانگر باتجربه می‌تواند با بررسی نقاشی‌ها کودک، حالات درونی او را کشف کند و دلایل ناسازگاری‌های او را بیابد. بنابراین مداخله غیرمستقیم درمانگر با کمک ابزارهایی مانند بازی یا نقاشی می‌تواند به تشخیص نوع اختلال کمک فراوانی نماید.  

روانشناسان ارجمند جهت کسب اطلاعات بیشتر درخصوص بازی درمانی می‌توانند «پکیج مجموعه مشاوره تخصصی کودک و بازی درمانی» را از بنیاد روانکال تهیه نمایند. در این پکیج پروتکل‌های عملی جهت ایجاد ارتباط مؤثر بین درمانگر و کودک و استفاده کاربردی از تکنیک‌هایی مانند بازی درمانی جهت بهبود شرایط روانی کودک بیان شده است.

تأثیر اختلالات روانی کودکان بر روی اعضای خانواده از منظر آسیب شناسی روانی

وجود یک کودک مبتلا به اختلالات رفتاری یا یک نوجوان ناسازگار در خانواده سبب ایجاد فشارها و نگرانی‌های فراوانی بر روی والدین و دیگر اعضای خانواده می‌گردد. در این شرایط والدین احساس می‌کنند تمام امیدها و آرزوهایشان برباد رفته است و به همین علت پذیرش کودک ناسازگار برای آن‌ها کمی مشکل می‌شود. زندگی با کودک یا نوجوان ناسالم درخانواده با گذشت زمان سلامت روان والدین را به خطر می‌اندازد، این افراد در مقابل فشارهای زندگی نسبت به دیگر افراد جامعه آسیب‌پذیرتر می‌شوند و با مشکلات بیشتری دست‌وپنجه نرم‌ می‌کنند.

آنچه مشخص است اولین فردی که در خانواده به‌صورت مستقیم با کودک ارتباط برقرار می‌کند مادر است؛ تعامل و نگهداری از فرزند ناسازگار، نگهداری دائمی و فراهم نمودن نیازهای او سبب می‌گردد مادر با موقعیت‌های استرس‌زای زیادی روبه‌رو گردد و رفتارهای پرخاشگرایانه از خود نشان دهد. همچنین وجود مشکلات رفتاری مانند مجادله با کودک و عدم مهارت مراقبت از خود می‌تواند کارکرد طبیعی مادر را تضعیف کند و به مرور زمان اختلالات روانی و رفتاری برای او ایجاد نماید. به‌طورکلی این شرایط و زندگی با یک کودک بیمار می‌توان روحیه مادر را تضعیف نماید و او را به انسانی گوشه‌گیر با عزت‎نفس پایین تبدیل کند.

 با به خطر افتادن سلامت روان مادر، دیگر اعضای خانواده نیز با مشکلات متعددی روبه‌رو می‌شوند و اختلالات رفتاری و مشکلات سلامت روان آن‌ها را نیز گرفتار می‌کند. در این شرایط و با افزایش میزان استرس والدین یا دیگر کودکان در خانواده لزوم بهره‌مندی از یک درمانگر ماهر و باتجربه کاملاً احساس می‌شود. بنابراین بهتر است خانواده‌هایی که کودک یا نوجوانی با مشکلات و اختلالات رفتاری یا عاطفی دارند سریعاً به فکر درمان و استفاده از جلسات روان درمانی کودکان باشند تا بتوانند از گسترش مشکلاتی که سلامت روان دیگر اعضای خانواد ه را تهدید می‌کند جلوگیری نمایند.

راه‌حل‌های حمایت‌کننده برای کودکان دچار مشکلات روانی معمولاً در این سبک شامل چه مواردی است؟

درمان کودکان و نوجوانان دارای تعارضات رفتاری و عاطفی کار آسان و زودبازدهی نیست، اما وجود یک درمانگر باتجربه که از مهارت‌های برقراری ارتباط بالایی برخوردار باشد و انگیزه مناسب برای درمان این بیماران را داشته باشد می‌تواند در مسیر بهبودی آن‌ها پیشرفت بزرگی محسوب شود. بعد از شناسایی روانشناس خبره و شروع جلسات درمان، بهترین و مهمترین فاکتور حمایتی که می‌تواند به کودکان بیمار ارائه داد، حمایت عاطفی آن‌ها به‌حساب می‌آید. والدین گرامی باید توجه داشته باشند از همان جلسات ابتدایی درمان، انتظار بهبودی فرزند خود را نداشته باشند؛ چه بسا کودکان یا نوجوانان بعد از پایان جلسه ابتدایی درمان، بیشتر احساس ناراحتی و نگرانی کنند و از ادامه جلسات درمانی طفره روند. در این شرایط همکاری و هم‌سو بودن والدین و درمانگر می‌تواند کمک بزرگی به روند طبیعی درمان فرزندان آن‌ها داشته باشد.

هرچه والدین درک خود را از رفتار و عملکرد فرزندشان بیشتر کنند و با حمایت‌های عاطفی خود او را دلگرم کنند، روند جلسات درمان بهتر و مفیدتر طی می‌شود. فرزندی که با وجود مشکلات رفتاری می‌داند خانواده و پدر و مادر به او علاقمند هستند و جهت ایجاد آرامش او تلاش می‌کنند مراحل درمان خود را با اشتیاق بیشتری می‌گذراند و درنهایت به بهبودی کامل دست می‌یابد.   

در روان درمانی کودکان چه کمک‌های درمانی عمیقی به مراجعین خواهد شد؟

آنچه مسلم است این است کودکان احساسات خود را متفاوت از بزرگسالان بروز می‌دهند، بنابراین اگر ازلحاظ عاطفی یا خل‌وخو رفتارهایی خاص از خود نشان دهند اتفاقی کاملاً طبیعی به‌حساب می‌آید. چراکه آن‌ها به اندازه کافی بالغ نشده‌اند تا بتوانند احساسات خود را صحیح و مؤثر ابراز نمایند. درمانگران حوزه سلامت روان کودکان می‌توانند نیازهای منحصربه‌فرد آن‌ها را درک کنند و راه‌کارهای فوق‌العاده‌ای برای جذب کودکان و ایجاد تعامل با آن‌ها ارائه می‌دهند. این متخصصین که با آسیب‌ها و اختلالات کودکان آشنا هستند و تمام دوره‌های تخصصی آموزش روانشناسی را گذرانده‌اند، از عمیق‌ترین کمک‌ها و اصولی‌ترین شیوه‌های هدایت‌کننده اطلاع دارند.

آن‌ها می‌دانند در جلسات روان‌ درمانی کودکان چگونه با یک کودک یا نوجوان ناسازگار ارتباط برقرار کنند و او را تشویق به صحبت درخصوص احساساتش کنند. بنابراین می‌توان گفت عمیق‌ترین کمکی که درمانگر در جلسات مشاوره به درمانجوی خود می‌کند ایجاد حس اعتماد و شنیدن احساسات او بدون قضاوت به‌حساب می‌آید. به‌این ترتیب کودک یا نوجوانی که به دلیل مشکلات رفتاری از خانواده، جامعه یا مدرسه طرد شده است، احساس امنیت می‌کند و با آمادگی بیشتری جلسات درمان خود را تا بهبودی سپری می‌نماید.

خلاصه و جمع‌بندی

بهداشت روانی کودکان مسئله مهمی است که تمام والدین باید نسبت به آن احساس مسئولیت کنند، چراکه کودکان یا نوجوانان با مشکلات و اختلالات عاطفی یا رفتاری شرایط چالش‌برانگیزی را در تعاملات اجتماعی خود تجربه می‌کنند. کودکان و نوجوانان سالم می‌توانند آزادانه فکر کنند، تصمیم بگیرند و به راحتی از احساسات خود صحبت نمایند و درنهایت رفتار و عملکرد سازنده‌ای از خود بروز دهند. در این مطلب قصد داشتیم درخصوص مشکلات و تعارضات کودکان و نحوه انجام روان‌ درمانی کودکان صحبت کنیم. همانطور که از نظر شما گذشت، درمانگران حوزه سلامت روان کودکان، از شیوه‌ها و تکنیک‌های متعددی به‌صورت انحصاری یا ترکیب چند تکنیک در درمان اختلالات رفتاری کودکان بهره‌مند می‌شوند.

اما آنچه در این میان بسیار مهم است واکنش خانواده‌ها نسبت به مشکلات و رفتارهای کودکان و نوجوانان به‌حساب می‌آید. در درجه اول خانواده باید بداند مشکلات و تعارضات کودک یا نوجوان مسئله حاد و ترسناکی نیست و بدون نگرانی باید به فکر درمان باشند. خانواده حمایت‌گر، شرایط حساس فرزند خود را درک می‌کند و سعی می‌نماید با ابراز همدلی فضایی ایجاد کند که فرزندش احساس امنیت کند و روند جلسات درمانی خود را با موفقیت سپری نماید. درمانگران روان درمانی کودکان می‌توانند راهنمایی‌های مفیدی برای این خانواده‌ها داشته باشند، تا والدین پروسه آرامی را در کنار فرزندانشان تا بهبودی کامل بگذرانند.